2016.04.12

Overzitten 3e kleuter: zinvol of zinloos?

kleuterverlening zinvol of nietOok in Vlaanderen blijft de discussie over het overzitten van de derde kleuterklas actueel. Op de blog van het Nederlandse CPS vond ik dit bericht dat een genuanceerde kijk brengt op dit thema. Toch maar even aandachtig lezen, dacht ik zo! Klik op de afbeelding om naar het artikel te gaan!

14:29 Gepost door Lieven Coppens | Permalink | Tags: overzitten, schoolrijpheid | |

2013.10.19

Nogmaals schoolrijpheid...

Laat ons meteen maar duidelijk zijn. Schoolrijpheid is oneindig veel meer dan het beheersen van een aantal visuele en auditieve functies en een verschillende visuo-motorische en rekenkundige vaardigheden, zoals ze in bepaalde schoolrijpheidstesten worden nagegaan op één bepaald moment. Schoolrijpheid heeft ook te maken met werkhouding, zelfredzaamheid, zelfsturing, verantwoordelijkheid nemen, grove en fijne motoriek, ruimtelijke oriëntatie, besef van tijd en ruimte, taalvaardigheid en meer.

Het moment waarop schoolrijpheid getest wordt, komt trouwens hopeloos te laat, aangezien er in geval van problemen nog maar weinig of niets kan aan gedaan worden. En dit is niet alleen te wijten aan de lange wachtlijsten van revalidatiecentra en andere hulpverleners. Vroeger testen is echter zinloos omdat het kind zich nog volop aan het ontwikkelen is. Het concept van de schoolrijpheidstesten moet, wat mij betreft, dan ook zo snel mogelijk verlaten worden. Waarom? Enerzijds omdat de schoolrijpheidstesten allemaal, zonder uitzondering, maar bedroevend weinig verband houden met de ontwikkelingsdoelen van de kleuterschool en dus heel relatief zijn. Anderzijds omdat het onrecht doet aan de kennis van diegenen die het kind dagelijks meemaken, de kleuterleerkracht én de ouders. Want laat ons duidelijk zijn: een kind schoolrijp maken is niet enkel de taak van de leerkracht uit de derde kleuterklas.

Het werken aan schoolrijpheid begint op het moment dat een kind voor het eerst in de kleuterschool komt. De doorgaande lijn van het schoolrijp "maken" begint in de pleuterklas en eindigt in het eerste leerjaar. Ook de leerkracht van het eerste leerjaar zal het kind nog een stuk op dat vlak moeten begeleiden. Wanneer er problemen zijn in de ontwikkeling van een kind, wordt die doorgaande lijn onherroepelijk verstoord. Door tijdig in te grijpen kan men veel problemen die in de derde kleuterklas de schoolrijpheid beperken voor zijn en afdoende remediëren. Veel van die problemen worden immers al vrij snel opgemerkt door de leerkracht. Als ervaringsdeskundige vergelijkt hij voortdurend (en vaak onbewust) de ontwikkeling van de hem toevertrouwde kinderen met elkaar. Hij is dan ook perfect instaat om onregelmatigheden te signaleren, zowel bij de peuters als bij de derde kleuters. Maar nemen we dat altijd wel ernstig genoeg? Reageren we niet te vaak met de dooddoener dat "het er wel uit zal groeien"? Hierin hebben de leerkrachten uit het kleuteronderwijs een belangrijke verantwoordelijkheid. Omdat van jonge ouders niet altijd kan en mag verwacht worden dat ze de ontwikkeling van hun kind juist inschatten. Dit is zeker waar voor een eerste kind, omdat de ouders dan nog niet kunnen vergelijken. Een kijkje in de kleuterklas kan hen dan alvast veel duidelijk maken. Moeten we dan van alles een probleem maken? Nee, zeker niet. Maar het vroegtijdige signaleren van problemen biedt nog altijd de beste kans om ze tijdig en met relatief minder inspanning aan te pakken. 

We moeten ouders trouwens ook veel meer inschakelen bij het schoolrijp maken van hun kind. In veel dagdagelijkse activiteiten kunnen ze hun kind observeren maar ook begeleiden en stimuleren. Ouders kunnen ten allen tijde heel wat relevante informatie geven over de ontwikkeling van hun kind, los van hun inschatting.

Wie hierin tussen de regels een pleidooi leest voor een kleutervolgsysteem, heeft goed gelezen. Op voorwaarde dat dat volgsysteem verder gaat dan enkel maar betrokkenheid en welbevinden. Ook competenties zijn voor de kleuters even belangrijk.  Betrokkenheid en welbevinden zijn immers niet altijd de garantie van het beheersen van bepaalde competenties... De nadruk hierbij moet dan niet liggen bij het zich bekennen tot een bepaald gedrukt kleutervolgsysteem. Dit kan een hulpmiddel zijn om gerichter en vollediger te kijken, maar vervangt nooit de ervaringsdeskundigheid van de leerkracht in de klas.

Ik zei het al, het is ook de taak van het eerste leerjaar om een kind verder schoolrijp temaken. De lagere school kan en mag niet verwachten dat een kleuter "afgewerkt"  afgeleverd wordt. Recent wetenschappelijk onderzoek heeft onder andere aangetoond dat de hersenen maar "af" zijn rond de leeftijd van 8 jaar. Sommige kinderen kunnen dus gewoon niet "af" zijn bij het begin van het eerste leerjaar en perfect schoolrijp... En aangezien de ontwikkeling niet harmonisch verloopt voor alle domeinen, heeft het overzitten van een derde kleuterklas ook niet altijd zin...

18:40 Gepost door Lieven Coppens | Permalink | Tags: betrokkenheid, competenties, kleutervolgsysteem, ontwikkeling, overzitten, schoolrijpheid, welbevinden | |

2013.10.12

Schoolrijpheid: wie is er rijp voor wie?

schoolrijpheidOok dit jaar zullen de schoolrijpheidstesten als het zwaard van Damocles boven het hoofd van de 3e kleutertjes hangen. Enkel vraagjes ter bezinning:

  • Werken we met een modern en scherp geslepen zwaard dat in staat is recht en juist te snijden? Of is ons zwaard roestig en bot en daardoor hoogst onbetrouwbaar? Met andere woorden: als we toch testen, hebben we dan de beste en meest omvattende schoolrijpheidstest gebruikt?
  • Zouden we zonder een schoolrijpheidstest andere dingen over de kinderen gezegd hebben. Waarom?
  • Hebben we een schoolrijpheidstest nodig? Of gebruiken we de resultaten enkel als overtuigingsargument?
  • Krijgen de ouders nu voor de eerste keer te horen dat het niet goed gaat met hun kind? Of hebben we hen al van in de peuterklas geïnformeerd als we het vermoeden hadden dat het met de ontwikkeling van hun kind niet goed ging?
  • Delen we de ouders onze boodschap mee of laten we hen ruim aan het woord over hun kind? Zijn we bereid om rekening te houden met hun mening?
  • Geven we enkel de ouders die op het oudercontact komen informatie? Of stappen we zelf naar de ouders die om de een of andere reden het oudercontact niet gehaald hebben?
  • Beoordelen we kinderen uit anderstalige gezinnen of andere culturen met dezelfde maatstaf als de Vlaamse kinderen?

Zomaar enkele bedenkingen...

12:06 Gepost door Lieven Coppens | Permalink | Tags: eerste leerjaar, kleuteronderwijs, kleuters, schoolrijpheid | |

2013.03.23

Kleuteronderwijs? Herwaarderen asjeblieft!

De term 'schoolrijpheid' is een kunstmatige term, ons opgedrongen door een onderwijssysteem dat nu eenmaal de kinderen naar het eerste leerjaar wenst te sturen op basis van hun geboortejaar. Hierbij houdt men helemaal geen rekening met de stand van hun ontwikkeling. Meer nog, in een aantal - gelukkig meer en meer zeldzame - gevallen verwijt het systeem aan de kleuterjuf dat de kleuters niet 'eersteleerjaarrijp' (om het met een nieuwe, maar volgens mij juistere term te zeggen) 'gemaakt' zijn. Zolang het systeem echter niet verandert, zal men sommige kinderen tegen ditzelfde systeem moeten beschermen. Dan kan een extra jaartje kleuterklas, waarin het kind verder op eigen tempo kan ontwikkelen, soelaas bieden.

Het schooljaar loopt stilaan ten einde. Binnenkort - in een aantal gevallen nu al - krijgen her en der ouders te horen dat hun kleuter de overgang van de derde kleuterklas naar het eerste leerjaar niet zal kunnen maken. Sommige ouders hebben dit zien aankomen, anderen niet.

In een aantal gevallen zal er bij de ouders heel wat weerstand zijn. Een argument dat velen onder hen zullen gebruiken, is dat het derde kleuterklasje overzitten geen zin heeft omdat er 'toch alleen maar gespeeld wordt'. Nee, dan maar liever toch naar het eerste leerjaar en als het niet gaat dat maar overzitten. Want daar wordt er wel geleerd. Deze ouders hebben blijkbaar nog niets gehoord over de ontwikkelingsdoelen van de kleuterschool, over het geleidelijk bijbrengen van schoolse vaardigheden, over het stapsgewijs voorbereiden van schoolse inhouden en dergelijke meer.

Het overzitten van de derde kleuterklas heeft wel degelijk zin voor die kinderen waarvan de ontwikkeling (taalontwikkeling, motorische ontwikkeling, ontwikkeling van de zelfsturing, ...) nog niet ver genoeg staat om aan de eisen van het eerste leerjaar te voldoen. Ook al is het de taak van het eerste leerjaar om kleuters verder schoolrijp te maken. Soms is de ontwikkelingsachterstand van een kind gewoon te groot. Een extra jaar in de kleuterschool kan dan een wereld van verschil maken.

Het is wel duidelijk dat de kleuterschool zich naar buiten uit nog meer mag (moet) profileren als een plaats waar er heel veel geleerd wordt. De filmpjes van TV Klasse kunnen daarbij een hulpmiddel zijn, maar regelmatige contacten met ouders waarbij er feedback gegeven wordt over wat hun kleuter op dat moment moet kunnen en effectief kan, is hierbij nodig. In sommige gevallen kan het zelfs noodzakelijk zijn dat ouders hun kind in de klas observeren en vergelijken met de klasgenootjes.

Nog ieder jaar moeten er leerlingen in het eerste leerjaar in de loop van het eerste trimester terugkeren naar de derde kleuterklas... Maar of de kleuter en zijn ouders daar beter van worden?

18:15 Gepost door Lieven Coppens | Permalink | Tags: ontwikkeling, ontwikkelingsachterstand, overzitten, schoolloopbaan, schoolrijpheid | |

2012.05.19

Klaar om te leren rekenen of niet?

Niet elk kind is aan het einde van de derde kleuterklas - zo blijkt het uit de praktijk - klaar om te leren rekenen. Met dit in mijn achterhoofd ging ik op zoek in de literatuur hoe dit komt. Een antwoord vond ik alvast bij Hans van Luit. Hij stelt immers dat er verschillende voorbereidende rekenvaardigheden zijn die zich ontwikkelen tot de leeftijd van 7 jaar. Deze voorwaarden zijn het getalbegrip en het tellen. Dit betekent concreet dat er in het eerste en tweede leerjaar (groep 3 en groep 4) leerlingen zitten bij wie deze rekenvoorwaarden nog niet volledig verworven zijn. De belangrijke functie van het tellen in het voorbereidende rekenen wordt onderstreept door Lieven Verschaffel. De vaardigheden die Piaget beschreef zouden zich tegelijk met het tellen ontwikkelen zonder er een voorwaarde voor te zijn (van Luit) en meer te maken hebben met de ontwikkeling van het logisch denken dan met het ontwikkelen van het rekenen (Verschaffel). Voor Annemie Desoete is het zeer belangrijk dat kinderen aan het einde van de derde kleuterklas in staat zijn om kleine hoeveelheden (tot 4) te herkennen zonder te tellen (= subitizing).

Als we bij deze auteurs ook nog Magda Deckers en Rik Aerts betrekken, dan komen we tot een nog uitgebreidere lijst van signalen die er kunnen op wijzen dat kinderen het moeilijk zullen hebben met het leren rekenen. Deze signalen zijn:

  • het onvoldoende begrijpen van de rekentaal en de rekenbegrippen die te categoriseren zijn als volgt:
    • eigenschappen (groot, klein, dik, dun, ...)
    • tijd en ruimte (vroeger, later, eerst, laatst, ...)
    • hoeveelheden (meer, minder, veel, weinig, ...)
    • handelingen (erbij doen, eraf doen, vermeerderen, verminderen, ...)
  • een zwakke ruimtelijke oriëntatie...
    • op het eigen lichaam (mijn hoofd staat boven op mijn hals)
    • vanuit het eigen lichaam (Jan staat achter mij)
    • vanuit om het even welk punt buiten het eigen lichaam (de kast staat naast de piano)
  • een zwak gevoel voor richting
  • een moeilijke coördinatie
  • visueel-ruimtelijke problemen (moeilijk een mozaïek naleggen)
  • te veel gefixeerd zijn op details en daardoor het geheel niet meer zien
  • moeite hebben om tijdens een spel de stand bij te houden of om te weten wiens beurt het is
  • een getal moeilijk kunnen omzetten in een aantal voorwerpen en andersom
  • het moeilijk hebben om de chronologie van gebeurtenissen (in het verleden of in de toekomst) te onthouden
  • het moeilijk hebben om voorwerpen te rangschikken op basis van hun verschillen (seriëren)
  • het moeilijk hebben om voorwerpen in te delen op basis van gemeenschappelijke eigenschappen (classificeren)

Bronnen:

  • DECKERS M. & AERTS R., Kinderen rekenen. Rekendidactiek voor de lagere school, Plantyn, Mechelen, 2005, blz. 39-63. 
  • DESOETE A., Dyscalculie: zijn er alarmsignalen ('markers') op kleuterleeftijd, Onderwijskrant, 2003, nr. 127, blz. 11-21.
  • DESOETE A. & BRAAMS T., Kinderen met dyscalculie, Boom, Amsterdam, 2008, blz. 35-49.
  • VAN LUIT H., Jonge kinderen met rekenproblemen
    in:
    RUIJSSENAARS A.J.J.M. & GHESQUIERE P. (red.), Dyslexie en dyscalculie: ernstige problemen in het leren lezen en rekenen. Recente ontwikkelingen in onderkenning en aanpak, Acco, Leuven/Leusden, 2002, blz. 113.
  • VERSCHAFFEL L., Eigen verslag SIG studiedag 9 april 1997.

15:01 Gepost door Lieven Coppens | Permalink | Tags: kleuters, schoolrijpheid, voorbereidend rekenen | |

2011.11.26

Alleen het beste is goed genoeg

cito taal en rekenen voor kleuters.pngEnkele weken terug schreef ik het al op deze blog: het resultaat van een kind op een kleutertoets is relatief. Daarbij maakt het niet uit of het een schoolrijpheidtoets is of niet. Het resultaat is en blijft een momentopname. Het moet aangevuld worden met de observaties van de kleuterjuf in de klas. Wie mij al over schoolrijpheid heeft horen spreken, weet dat ik heel veel belang hecht aan de observaties van de kleuterjuf. Zoveel zelfs dat ik geen schoolrijpheidstoetsen meer zou afnemen. Maar dat is een ander verhaal.

Als je dan toch een schoolrijpheidstoets afneemt, dan is alleen het beste goed genoeg. Het beste is dan een toets die tijdig signaleert wanneer het voor een kleuter op een bepaald ontwikkelingsdomein fout dreigt te lopen, zodat het probleem nog kan aangepakt worden. De huidige Vlaamse 'muziekinstrumenten' (Toeters en Kontrabas) worden maar afgenomen als het kalf al verdronken is, als er niet meer voldoende tijd overblijft om een cognitief probleem ten gronde aan te pakken. Je leest het goed: een cognitief probleem. Want schoolrijpheidstoetsen gaan nagenoeg uitsluitend na of kinderen klaar zijn voor het aanvankelijk lezen, spellen en rekenen. Voorwaarden zoals zelfredzaamheid, socio-emotioneel welbevinden, ... komen in deze toetsen niet aan bod.

Het beste was tot nu toe te vinden in Nederland, bij het Cito. Deze instelling had drie instrumenten die toelieten het cognitief aspect van de ontwikkeling van een kleuter het ruimste van al te volgen, vanaf de tweede kleuterklas. Deze instrumenten waren:

  • Cito Ordenen
  • Cito Ruimte en tijd
  • Cito Taal voor kleuters

Deze toetsen zijn nu volledig vernieuwd. De toetsen Ordenen en Ruimte en tijd zijn niet langer beschikbaar maar vervangen door één map, Rekenen voor kleuters.

De map Taal voor kleuters is nog zeer herkenbaar voor de gebruikers van de oude toets. De opdrachten in de toets peilen naar de volgende domeinen:

  • Passieve woordenschat
  • Kritisch luisteren
  • Klank en rijm
  • Eerste en laatste woord horen
  • Auditieve synthese
  • Schriftoriëntatie

Aan de map Rekenen voor kleuters werd zeer grondig gewerkt, vooral in het licht van de in Nederland vernieuwde doelen met betrekking tot de ontwikkeling van het rekenen. De uit de oude toetsen gekende domeinen werden vervangen door:

  • Getalbegrip
  • Meten
  • Meetkunde

Maar geen paniek! Wie de opdrachten in de toetsboekjes bekijkt, zal nog veel herkennen. De domeinen die nu vooropgezet worden, worden met dezelfde soort opgaven getest als in de toetsen Ordenen en Ruimte en tijd.  

Beide toetsen hebben enkele in het oog springende voordelen ten opzichte van hun voorgangers:

  • De vormgeving is veel kindvriendelijker dan deze van hun voorgangers: het gebruik van kleur in de opgaveboekjes is daar zeker niet vreemd aan;
  • Door het feit dat er nu maar twee in plaats van drie toetsboekjes moeten afgewerkt worden, is de afnamelast zowel voor de leerkracht als voor de leerlingen minder geworden;
  • Zoals in alle vernieuwde toetsen introduceert Cito hier ook de zonering van de uitslagen in I, II, III, IV, V naast deze in de zones A, B, C, D, E. De zones die aangeduid worden met Romeinse cijfers zijn allemaal even groot: ze bevatten 20% van de leerlingen. De zones die aangeduid werden met de drukletters A, B, C, D, E waren niet even groot, waardoor men er te vaak verkeerdelijk van uitging dat een C-zone stond voor een gemiddeld en voldoende resultaat, wat niet zo was. Van zone III kan men dit nu wel zeggen.

Er is één punt aan de vernieuwde toetsen waar ik niet zo blij mee ben. Bij de oude toetsen was er een risicoscore per domein aangegeven. De kleuter die op of onder deze risicozone scoorde had voor dat domein extra ondersteuning nodig. Bij de nieuwe toetsen heb ik deze niet meer kunnen terugvinden. Een jammere zaak.

Wie tevreden was van de oude Cito-toetsen met de Nederlandse normering, zal dit ongetwijfeld ook zijn van de nieuwe toetsen. Mag ik er trouwens op wijzen dat de scholen die de Vlaamse normen bij de oude kleutertoetsen gebruikten (cfr. de Cd-rom die gratis door het departement onderwijs werd ter beschikking gesteld) deze Vlaamse normering al snel hebben verlaten voor de oorspronkelijke Nederlandse. De reden? De Vlaamse normering differentieerde te weinig. De oorzaak hiervan is gekend, maar werd om begrijpelijke redenen nooit openbaar gemaakt. Maar ook dat is een ander verhaal.

Wie deze toetsen bij het Nederlandse Cito wil aankopen, zal normaal gezien doorverwezen worden naar het Vlaamse Abimo. Zij hebben de verdeelrechten voor Vlaanderen. De prijzen?

  • Taal voor kleuters: € 64,40
  • Rekenen voor kleuters: € 64,40

Tot slot nog dit: de toets Taal voor kleuters is GEEN onderdeel van de nieuwe AVI-procedure. Ik snap trouwens niet van waar men deze informatie zou gehaald hebben.

15:05 Gepost door Lieven Coppens | Permalink | Tags: diagnostiek, gecijferdheid, geletterdheid, kleuters, schoolrijpheid, toetsen | |

2011.10.23

Over de relativiteit van een kleutertoets...

kleutertoets.png

Zo'n kleutertoets is best wel moeilijk!

20:45 Gepost door Lieven Coppens | Permalink | Tags: cartoon, kleutertoets, schoolrijpheid | |

2011.06.25

Kleuters en ruimtelijke structuren - 6

15:55 Gepost door Lieven Coppens | Permalink | Tags: gecijferdheid, getalbegrip, kleuters, leraar24, rekenen, rekenontwikkeling, rekenvaardigheid, ruimtelijke structuren, schoolrijpheid, subitizing | |

2011.06.18

Kleuters en ruimtelijke structuren - 5

15:54 Gepost door Lieven Coppens | Permalink | Tags: gecijferdheid, getalbegrip, kleuters, leraar24, rekenen, rekenontwikkeling, rekenvaardigheid, ruimtelijke structuren, schoolrijpheid, subitizing | |

2011.06.11

Kleuters en ruimtelijke structureren - 4

15:53 Gepost door Lieven Coppens | Permalink | Tags: gecijferdheid, getalbegrip, kleuters, leraar24, rekenen, rekenontwikkeling, rekenvaardigheid, ruimtelijke structuren, schoolrijpheid, subitizing | |