Pleuteren

Niet elk kind is aan het einde van de derde kleuterklas - zo blijkt het uit de praktijk - klaar om te leren rekenen. Met dit in mijn achterhoofd ging ik op zoek in de literatuur hoe dit komt. Een antwoord vond ik alvast bij Hans van Luit. Hij stelt immers dat er verschillende voorbereidende rekenvaardigheden zijn die zich ontwikkelen tot de leeftijd van 7 jaar. Deze voorwaarden zijn het getalbegrip en het tellen. Dit betekent concreet dat er in het eerste en tweede leerjaar (groep 3 en groep 4) leerlingen zitten bij wie deze rekenvoorwaarden nog niet volledig verworven zijn. De belangrijke functie van het tellen in het voorbereidende rekenen wordt onderstreept door Lieven Verschaffel. De vaardigheden die Piaget beschreef zouden zich tegelijk met het tellen ontwikkelen zonder er een voorwaarde voor te zijn (van Luit) en meer te maken hebben met de ontwikkeling van het logisch denken dan met het ontwikkelen van het rekenen (Verschaffel). Voor Annemie Desoete is het zeer belangrijk dat kinderen aan het einde van de derde kleuterklas in staat zijn om kleine hoeveelheden (tot 4) te herkennen zonder te tellen (= subitizing).

Als we bij deze auteurs ook nog Magda Deckers en Rik Aerts betrekken, dan komen we tot een nog uitgebreidere lijst van signalen die er kunnen op wijzen dat kinderen het moeilijk zullen hebben met het leren rekenen. Deze signalen zijn:

• het onvoldoende begrijpen van de rekentaal en de rekenbegrippen die te categoriseren zijn als volgt:
  • eigenschappen (groot, klein, dik, dun, ...)
  • tijd en ruimte (vroeger, later, eerst, laatst, ...)
  • hoeveelheden (meer, minder, veel, weinig, ...)
  • handelingen (erbij doen, eraf doen, vermeerderen, verminderen, ...)
• een zwakke ruimtelijke oriëntatie...
  • op het eigen lichaam (mijn hoofd staat boven op mijn hals)
  • vanuit het eigen lichaam (Jan staat achter mij)
  • vanuit om het even welk punt buiten het eigen lichaam (de kast staat naast de piano)
• een zwak gevoel voor richting
• een moeilijke coördinatie
• visueel-ruimtelijke problemen (moeilijk een mozaïek naleggen)
• te veel gefixeerd zijn op details en daardoor het geheel niet meer zien
• moeite hebben om tijdens een spel de stand bij te houden of om te weten wiens beurt het is
• een getal moeilijk kunnen omzetten in een aantal voorwerpen en andersom
• het moeilijk hebben om de chronologie van gebeurtenissen (in het verleden of in de toekomst) te onthouden
• het moeilijk hebben om voorwerpen te rangschikken op basis van hun verschillen (seriëren)
• het moeilijk hebben om voorwerpen in te delen op basis van gemeenschappelijke eigenschappen (classificeren)

Bronnen:

• DECKERS M. & AERTS R., Kinderen rekenen. Rekendidactiek voor de lagere school, Plantyn, Mechelen, 2005, blz. 39-63. 
• DESOETE A., Dyscalculie: zijn er alarmsignalen ('markers') op kleuterleeftijd, Onderwijskrant, 2003, nr. 127, blz. 11-21.
• DESOETE A. & BRAAMS T., Kinderen met dyscalculie, Boom, Amsterdam, 2008, blz. 35-49.
• VAN LUIT H., Jonge kinderen met rekenproblemen
  in:
  RUIJSSENAARS A.J.J.M. & GHESQUIERE P. (red.), Dyslexie en dyscalculie: ernstige problemen in het leren lezen en rekenen. Recente ontwikkelingen in onderkenning en aanpak, Acco, Leuven/Leusden, 2002, blz. 113.
• VERSCHAFFEL L., Eigen verslag SIG studiedag 9 april 1997.

In het kleuteronderwijs legt men bij de bij jonge kinderen de basis voor het latere rekenonderwijs. Elementair getalbegrip komt in deze jaren natuurlijkerwijs tot stand; cijfers zijn overal en kinderen hebben vaak een natuurlijke interesse, zo is te zien in deze video. Ondanks dat kleuters nog niet rekenen zoals dat in hogere klassen gebeurd, is het dus wel van belang om rekenactiviteiten in de dagelijkse praktijk te implementeren. Idealiter gebeurd dit door zowel spontane als vooropgezette activiteiten, die aansluiten bij de natuurlijke nieuwsgierigheid en exploratiedrang van de kinderen. Dit filmpje van de Nederlandse website Leraar24 leert jou er alvast mee over.

Ook het artikel op http://www.opvoedadvies.nl over scheidingsangst moet je gelezen hebben. Dit keer gaat het over scheidingsangst bij kinderen.

Aangezien de auteursrechten ook dit keer uitdrukkelijk beschermd zijn, plaats ik dit artikel niet op deze blog. Wie het wil lezen kan op de foto bij dit bericht klikken of surfen naar http://www.opvoedadvies.nl/separatie.htm.

Het artikel uit het bericht van vorige week werd door veel mensen gesmaakt. Dat bleek uit de reacties die ik kreeg. Daarom wil ik een nieuw artikel van de website http://www.opvoedadvies.nl onder de aandacht brengen. Dit keer gaat het over de morele ontwikkeling van kinderen.

Aangezien de auteursrechten ook dit keer uitdrukkelijk beschermd zijn, plaats ik dit artikel niet op deze blog. Wie het wil lezen kan op de foto bij dit bericht klikken of surfen naar http://www.opvoedadvies.nl/moreleontwikkeling.htm.

Het gebeurt niet vaak, maar heel af en toe plaats ik eenzelfde bericht op verschillende blogs. Omdat ik vind dat het voor verschillende doelgroepen interessant is. Het bericht over het negeren van ongewenst gedrag plaats ik zo deze week en op http://pleuteren.skynetblogs.be en op http://ouders-en-school.skynetblogs.be.

Op de Nederlandse website http://www.opvoedadvies.nl vond ik een artikel dat heel goed uitlegt wat er bedoeld wordt met het negeren van ongewenst gedrag.

Aangezien de auteursrechten uitdrukkelijk beschermd zijn, kan ik dit artikel niet op deze blog plaatsen. Wie het wil lezen kan op de foto bij dit bericht klikken of surfen naar http://www.opvoedadvies.nl/negeren.htm.

Zeker doen!

Wanneer er bij peuters en kleuters ontwikkelingsproblemen worden vastgesteld, dan mag men er niet zonder meer van uit gaan dat deze er wel vanzelf zullen uitgroeien. In werkelijkheid gebeurt dat slechts een enkele keer en overwint de peuter of kleuter spontaan en autonoom zijn achterstand. Dit betekent dan ook dat men in alle andere gevallen extra hulp en begeleiding zal moeten inschakelen. Deze hulp en begeleiding kan alle mogelijke vormen aannemen, maar zal in de meeste gevallen professioneel moeten zijn.

Jonge ouders die nog maar één kind hebben zijn zich vaak niet van de ontwikkelingsachterstand van hun telg bewust. Dit is niet zo vreemd omdat zij nog geen andere kinderen hebben met wie ze kunnen vergelijken. Het is pas als een volgende kind geen problemen heeft en zich normaal ontwikkelt, dat ouders beginnen zien dat het oudste kind een ontwikkelingsachterstand heeft.

Daarom kan het zinvol zijn om jonge ouders hun kind in de peuter- en kleuterklas te laten observeren, zodat ze de vergelijking kunnen maken met andere kinderen. In veel gevallen zien ze daarna de noodzaak van extra hulp, begeleiding en stimulering in.

De taal van peuters en kleuters is nog volop in ontwikkeling in de kleuterschool. Zoals bij elk ontwikkelingsdomein merken we ook hier verschillen tussen de kinderen. Het is dan ook niet altijd even gemakkelijk om in te schatten wanneer iets een probleem is en wanneer niet. De volgende oplijsting kan daar een stuk bij helpen.

Klankontwikkeling

Zoals gezegd is de kleuter nog volop bezig met de taalverwerving. Hij verwerft geleidelijk aan de verschillende klanken. Dit betekent dat de kleuter de taal van de volwassenen zal moeten aanpassen aan wat hij al verworven heeft. Concreet betekent dit dat hij een en ander zal moeten vereenvoudigen.  Ook hier zullen er onvermijdelijk individuele tempoverschillen zijn. Toch is men het er over eens dat er een bepaalde leeftijd is waarop die vereenvoudigingen moeten verdwijnen. Hieronder vind je er een aantal met daaronder een voorbeeld en de leeftijd waarop ze spontaan zouden moeten verdwenen zijn:

• het herhalen van de beginlettergreep
  kindje --> kikin
  moet op 2 jaar 6 maanden verdwenen zijn
• het vooraan in de mond uitspreken van medeklinkers die normaal vanuit de keel gearticuleerd worden
  koek --> toet
• het weglaten van de laatste medeklinker
  haar --> haa'
  moet op 3 jaar verdwenen zijn
• het weglaten van de laatste lettergreep
  buiten --> buit'
  moet op 3 jaar zes maanden verdwenen zijn
• het weglaten van medeklinkers in medeklinkerverbindingen
  plant --> pant
  moet verdwenen zijn op 4 jaar
• het vervangen van de 'l' en de 'r' door een 'j' en een 'w'
  ring --> ling
  moet verdwenen zijn op 5 jaar

Woordenschat

De woordenschat van een kleuter van 3 jaar bestaat uit ongeveer 1500 woorden. De taal wordt ook rijker in de zin dat:

• de namen van de kleuren verworven worden
• werkwoorden die te maken hebben met bezit zoals geven en nemen nu ook hun intrede doen
• er woorden gebruikt worden die een plaats aanduiden zoals boven en onder
• er woorden gebruikt worden die verwijzen naar de onmiddellijke toekomst zoals straks
• er ook lidwoorden gebruikt worden: het lidwoord een verschijnt eerst, daarna volgt de
• de persoonlijke voornaamwoorden verschijnen: eerst ik, daarna wij en in een enkel geval hem en haar (maar deze laatste worden niet altijd op de juiste manier gebruikt)
• de bezittelijke voornaamwoorden verschijnen: eerst mijn, daarna ons en in een enkel geval zijn en haar (maar deze laatste worden niet altijd op de juiste manier gebruikt)
• de vragende voornaamwoorden wie, wat, waar en wanneer gebruikt worden om vragen te stellen

De woordenschat van een 5-jarige bestaat uit ongeveer 2500 woorden. Deze woorden bevatten:

• plaatsaanduidingen
• begrippen die een hoeveelheid aanduiden in de zin van dik, dun, groot, klein
• eigennamen
• tijdsaanduidingen
• begrippen die verwijzen naar het verleden en de toekomst zoals gisteren en morgen
• nieuwe woorden verschijnen zoals:
  • het
  • je, gij, ze, jullie, zij, hij, het, jullie, uw, hun
  • waarom 

De woordenschat van een 6-jarige bestaat uit ongeveer 3900 woorden. De uitbreiding van de woordenschat wordt bepaald door verschillende factoren, zoals daar zijn:

• de uitbreiding van de eigen leefwereld
• de verstandelijke ontwikkeling
• de persoonlijke interesse

Op deze leeftijd doen een aantal nieuwe woordsoorten hun intrede:

• bijwoorden, voegwoorden en voorzetsels die verwijzen naar oorzaken, gevolgen en veranderingen zoals waarmee, waardoor, waarlangs, waaraan, waarin, ...
• het wederkerend voornaamwoord zich
• vragende voornaamwoorden zoals waarmee, waardoor, waarlangs, waaraan, waarin, waarop, ...

Laat ons meteen maar duidelijk zijn. Schoolrijpheid is oneindig veel meer dan het beheersen van een aantal visuele en auditieve functies en een verschillende visuo-motorische en rekenkundige vaardigheden, zoals ze in bepaalde schoolrijpheidstesten worden nagegaan op één bepaald moment. Schoolrijpheid heeft ook te maken met werkhouding, zelfredzaamheid, zelfsturing, verantwoordelijkheid nemen, grove en fijne motoriek, ruimtelijke oriëntatie, besef van tijd en ruimte, taalvaardigheid en meer.

Het moment waarop schoolrijpheid getest wordt, komt trouwens hopeloos te laat, aangezien er in geval van problemen nog maar weinig of niets kan aan gedaan worden. En dit is niet alleen te wijten aan de lange wachtlijsten van revalidatiecentra en andere hulpverleners. Vroeger testen is echter zinloos omdat het kind zich nog volop aan het ontwikkelen is. Het concept van de schoolrijpheidstesten moet, wat mij betreft, dan ook zo snel mogelijk verlaten worden. Waarom? Enerzijds omdat de schoolrijpheidstesten allemaal, zonder uitzondering, maar bedroevend weinig verband houden met de ontwikkelingsdoelen van de kleuterschool en dus heel relatief zijn. Anderzijds omdat het onrecht doet aan de kennis van diegenen die het kind dagelijks meemaken, de kleuterleerkracht én de ouders. Want laat ons duidelijk zijn: een kind schoolrijp maken is niet enkel de taak van de leerkracht uit de derde kleuterklas.

Het werken aan schoolrijpheid begint op het moment dat een kind voor het eerst in de kleuterschool komt. De doorgaande lijn van het schoolrijp "maken" begint in de pleuterklas en eindigt in het eerste leerjaar. Ook de leerkracht van het eerste leerjaar zal het kind nog een stuk op dat vlak moeten begeleiden. Wanneer er problemen zijn in de ontwikkeling van een kind, wordt die doorgaande lijn onherroepelijk verstoord. Door tijdig in te grijpen kan men veel problemen die in de derde kleuterklas de schoolrijpheid beperken voor zijn en afdoende remediëren. Veel van die problemen worden immers al vrij snel opgemerkt door de leerkracht. Als ervaringsdeskundige vergelijkt hij voortdurend (en vaak onbewust) de ontwikkeling van de hem toevertrouwde kinderen met elkaar. Hij is dan ook perfect instaat om onregelmatigheden te signaleren, zowel bij de peuters als bij de derde kleuters. Maar nemen we dat altijd wel ernstig genoeg? Reageren we niet te vaak met de dooddoener dat "het er wel uit zal groeien"? Hierin hebben de leerkrachten uit het kleuteronderwijs een belangrijke verantwoordelijkheid. Omdat van jonge ouders niet altijd kan en mag verwacht worden dat ze de ontwikkeling van hun kind juist inschatten. Dit is zeker waar voor een eerste kind, omdat de ouders dan nog niet kunnen vergelijken. Een kijkje in de kleuterklas kan hen dan alvast veel duidelijk maken. Moeten we dan van alles een probleem maken? Nee, zeker niet. Maar het vroegtijdige signaleren van problemen biedt nog altijd de beste kans om ze tijdig en met relatief minder inspanning aan te pakken. 

We moeten ouders trouwens ook veel meer inschakelen bij het schoolrijp maken van hun kind. In veel dagdagelijkse activiteiten kunnen ze hun kind observeren maar ook begeleiden en stimuleren. Ouders kunnen ten allen tijde heel wat relevante informatie geven over de ontwikkeling van hun kind, los van hun inschatting.

Wie hierin tussen de regels een pleidooi leest voor een kleutervolgsysteem, heeft goed gelezen. Op voorwaarde dat dat volgsysteem verder gaat dan enkel maar betrokkenheid en welbevinden. Ook competenties zijn voor de kleuters even belangrijk.  Betrokkenheid en welbevinden zijn immers niet altijd de garantie van het beheersen van bepaalde competenties... De nadruk hierbij moet dan niet liggen bij het zich bekennen tot een bepaald gedrukt kleutervolgsysteem. Dit kan een hulpmiddel zijn om gerichter en vollediger te kijken, maar vervangt nooit de ervaringsdeskundigheid van de leerkracht in de klas.

Ik zei het al, het is ook de taak van het eerste leerjaar om een kind verder schoolrijp temaken. De lagere school kan en mag niet verwachten dat een kleuter "afgewerkt"  afgeleverd wordt. Recent wetenschappelijk onderzoek heeft onder andere aangetoond dat de hersenen maar "af" zijn rond de leeftijd van 8 jaar. Sommige kinderen kunnen dus gewoon niet "af" zijn bij het begin van het eerste leerjaar en perfect schoolrijp... En aangezien de ontwikkeling niet harmonisch verloopt voor alle domeinen, heeft het overzitten van een derde kleuterklas ook niet altijd zin...

Bij het Nederlandse CPS kwamen er onlangs vier belangrijke publicaties voor de kleuterschool uit:

• Een herwerkte versie van de Werkmap Fonemisch bewustzijn;
• Een Werkmap Gecijferd bewustzijn;
• Een map Als kleuters leren tellen;
• Een map Als kleuters leren meten.

Binnenkort lees je mijn besprekingen hiervan op http://boeketje-onderwijs.skynetblogs.be.